2011 yılında Suriye’de başlayan halk ayaklanmaları, ülkenin sosyal, ekonomik ve politik yapısını derinden sarsmış ve Beşar Esad rejimini küresel bir kriz odağı haline getirmiştir. Bu yazımda, Esad rejiminin çöküş sürecindeki ana faktörleri, bölgesel ve uluslararası dinamikleri inceleyip, ayrıca Türkiye ve bölge ülkeleri açısından Esad sonrası dönemin olası senaryolarını değerlendireceğim.
Esad Rejiminin Çöküş Nedenleri
- Toplumsal Tepki ve Meşruiyet Kaybı
Esad rejiminin otoriter yönetimi, halk arasında yıllardır süregelen bir huzursuzluk yaratmıştır. Sosyal Eşitsizlikler: Rejimin mezhepçi politikaları, özellikle Sünni çoğunlukla diğer etnik ve dini gruplar arasında derin ayrışmalara neden olmuştur.
Rejimin Yöntemleri: 2011 sonrası barışçıl protestolara karşı uygulanan aşırı güç kullanımı, rejime olan güveni tamamen yok etmiştir. BM verilerine göre, rejimin saldırılarında yüz binlerce sivil hayatını kaybetmiş, milyonlarca insan yerinden edilmiştir.
- Ekonomik Kriz ve Yolsuzluk
- Suriye ekonomisi, savaş öncesinde de kırılgan bir yapıya sahipti. Ancak iç savaş, bu yapıyı tamamen yok etmiştir. Hatta bazı bulgular kaynak sağlamak için Esad ve yakınlarının uyuşturucu ticareti yaptığını gözler önüne sermiştir.
Kamu Harcamaları: Rejim, bütçe kaynaklarını büyük ölçüde askeri operasyonlara ve güvenlik harcamalarına yönlendirmiş, bu da temel kamu hizmetlerini aksatmıştır.
Hiperenflasyon: Suriye Lirası, savaşın başlamasından bu yana ciddi değer kaybı yaşamış ve halkın alım gücü neredeyse sıfırlanmıştır.
Doğal Kaynakların Kaybı: Petrol ve doğalgaz yataklarının önemli bir kısmı YPG/PKK ve DAEŞ gibi unsurların kontrolüne geçmiştir.
3.Askeri Gücün Erozyonu
Esad rejiminin ordusu, savaş boyunca ağır kayıplar vermiş ve moral kaybına uğramıştır.
Kadroların Tükenmesi: Eğitimli subayların bir kısmı ya muhalefete katılmış ya da ülkeden kaçmıştır.
Milis Güçlere Bağımlılık: Rejim, ordu eksikliğini İran tarafından desteklenen milislerle kapatmaya çalışmıştır. Ancak bu milisler arasındaki disiplin ve koordinasyon eksikliği, askeri operasyonları zayıflatmıştır.
- Dış Müdahalelere Bağımlılık
Esad rejimi, dış güçlerin desteği olmaksızın ayakta kalamaz hale gelmiştir:
Rusya’nın Rolü: 2015 yılında Rusya’nın doğrudan askeri müdahalesi, rejimi çöküşten kurtarmıştır. Ancak Ukrayna savaşı, Rusya’nın Suriye’deki etkinliğini sınırlamıştır.
İran’ın Etkisi: İran, büyük Pers imparatorluğu hayali ile Şii milisler ve mali kaynaklarla rejimi desteklemiş , ancak ülke içindeki ekonomik ve toplumsal krizler nedeniyle bu destek giderek azalmıştır.
Bölgesel ve Uluslararası Dinamikler
- ABD’nin Stratejisi
ABD, Suriye’deki politikasını büyük ölçüde terörle mücadele ve enerji kaynaklarının kontrolü üzerine kurmuştur.
YPG Desteği: ABD, YPG’yi DAEŞ’e karşı müttefik olarak görmüş, bu nedenle örgüte askeri ve lojistik destek sağlamıştır.
Petrol Yatakları: ABD, Suriye’nin kuzeydoğusundaki enerji kaynaklarını kontrol altında tutarak rejim üzerindeki ekonomik baskıyı artırmayı hedeflemiştir.
- Rusya’nın Hedefleri
Rusya, Suriye’yi Akdeniz’deki askeri varlığını güçlendirmek ve Ortadoğu’da stratejik bir etki alanı oluşturmak için kullanmaktadır.
Tartus Üssü: Rusya, Tartus deniz üssü aracılığıyla Akdeniz’deki askeri operasyonlarını sürdürmektedir.
Askeri Müdahale: Hava saldırıları ve yüksek teknoloji ürünü silahlarla rejime doğrudan destek sağlamıştır. Ancak Ukrayna savaşı nedeniyle Suriye’ye ayırdığı kaynaklar sınırlanmıştır.
- Türkiye’nin Rolü
Türkiye, Suriye krizinde hem insani hem de askeri açıdan kilit bir aktördür.
İnsani Yardım ve Güvenli Bölgeler: Türkiye, yaklaşık 4 milyon Suriyeli mülteciye ev sahipliği yapmakta ve Suriye’nin kuzeyinde güvenli bölgeler oluşturmuştur resmi olmayan rakamlara göre ise güvenli bölgede yaklaşık 5 milyon Suriyeli yaşamaktadır.
Askeri Operasyonlar: Fırat Kalkanı, Zeytin Dalı ve Barış Pınarı operasyonlarıyla terör koridorunun oluşmasını engellemiştir. Türkiye’nin İHA ve SİHA teknolojilerindeki başarısı, sahadaki dengeleri değiştirmiştir.
Türkiye’nin Güvenliği: Toprak bütünlüğü sağlanarak milli bir Suriye hükümetinin kurulması ve pkk/ypg unsurlarının barındırılmaması Türkiye’nin milli güvenliği açısından çok önemli bir durumdur.
Esad Sonrası Senaryolar
- Geçiş Hükümeti ve Yönetim Mekanizmaları
Esad sonrası dönemde, geçiş hükümetinin hızlıca kurulması gerekmektedir:
Yerel Yönetimlerin Güçlendirilmesi: Merkezi yönetim zayıfladığından, yerel yönetimlerin etkin hale getirilmesi önemlidir.
Adalet ve Uzlaşı Mekanizmaları: Savaş suçlarının araştırılması ve toplumsal uzlaşının sağlanması için bağımsız mekanizmalar oluşturulmalıdır.
- Ekonomik Toparlanma
Suriye’nin yeniden inşası, ciddi uluslararası yardımları ve doğal kaynakların etkin kullanımını gerektirmektedir:
Petrol ve Doğalgaz: Suriye’nin enerji kaynaklarının yeniden kontrol altına alınması, ekonomik toparlanmayı hızlandıracaktır.
Kalkınma Projeleri: Tarım ve sanayi sektörlerinin desteklenmesi, ülkenin sürdürülebilir bir büyüme yakalamasını sağlayabilir.
- Güvenlik ve Toprak Bütünlüğü
YPG/PKK’nın kontrolündeki bölgelerin temizlenmesi, Suriye’nin toprak bütünlüğü açısından hayati öneme sahiptir:
Askeri Kapasite: Yeniden inşa edilecek Suriye ordusu, daha profesyonel ve donanımlı bir yapıya sahip olmalıdır.
Türkiye’nin Katkıları: Türkiye’nin askeri ve diplomatik desteği, bu süreçte belirleyici olacaktır.
Bölgesel Etkiler ve Türkiye’nin Stratejik Önemi
Suriye’nin istikrara kavuşması, yalnızca bölge ülkelerini değil, küresel dengeleri de etkileyecektir:
PKK/YPG’nin Zayıflatılması: Türkiye’nin katkılarıyla terör örgütlerinin bölgedeki etkisinin azalması, hem Suriye hem de Türkiye için güvenlik risklerini azaltacaktır.
Filistin Sorunu: Suriye’nin güçlenmesi, Filistin davasında daha etkili bir duruş sergilenmesine olanak sağlayabilir.
Sonuç
Suriye’nin bağımsız ve toprak bütünlüğü sağlanarak yeni bir devlet formuna kavuşması demek Türkiye’nin milli güvenliği ve selameti için olmazsa olmaz bir husustur.
Suriye krizi, yalnızca bir iç savaş değil, aynı zamanda bölgesel ve küresel aktörlerin güç mücadelesinin bir yansımasıdır. Esad rejiminin çöküşü, Ortadoğu’daki dengeleri yeniden şekillendirecek ve bölgeye yeni fırsatlar sunacaktır. Türkiye, bu süreçte gücünü perçinleyerek, liderlik rolünü sürdürebilir ve hem Suriye’nin yeniden inşasında hem de bölgesel istikrarın sağlanmasında özellikle Filistin meselesinin çözümünün hızlanmasında kritik bir aktör olarak yer alabilir.
Harun Uruk – İstanbul (09.12.2024)
